Driving home for Christmas

Terwijl Chris Rea’s ‘Driving home for Christmas’ uit de luidsprekers schalt, zit ik onderuitgezakt te wachten op een stoeltje op het vliegveld van Athene. Ik doe mijn oordoppen in. Het enige waaraan ik kan denken is de 18-jarige Jack uit Congo, die gezien heeft hoe zijn ouders en zus voor zijn ogen vermoord werden. Ik zie hem nog steeds voor me zitten in de kliniek, mutistisch, twee stenen tegen elkaar aan tikkend, zijn hoofd van de ene naar de andere kant van de kamer draaiend, kijkend in de richting van zijn visuele hallucinaties. Ik geef hem antipsychotica voor een aantal dagen en stuur hem door naar MSF (Médécins Sans Frontières), waar een psychiater gespecialiseerd in psychotrauma werkzaam is. Alleen de meest ernstige casussen kunnen behandeld worden door deze psychiater en dit kan een aantal weken duren. Het enige wat ik Jack in de tussentijd kan bieden, is hem elke drie dagen terug te zien om een vinger aan de pols te houden. De steward die mijn vluchtnummer omroept, brengt me terug naar mijn stoeltje op het vliegveld. Ik ga naar huis voor kerst, maar Jack zal Moria het komende jaar zijn thuis moeten noemen. Echter, in werkelijkheid is Moria voor niemand een thuis.

De laatste maand ben ik werkzaam geweest als ‘junior doctor’ voor stichting Bootvluchteling, een Nederlandse NGO die zowel medische als psychologische hulp biedt aan de bewoners van kamp Moria, een van Europa’s grootste vluchtelingenkampen, gesitueerd op het eiland Lesbos in Griekenland. Waar het oorspronkelijk is opgezet als een ‘doorgangskamp’ voor maximaal 3.100 vluchtelingen met een verblijfsduur van maximaal 48 uur, wonen er nu ongeveer 7.000 vluchtelingen. Zij zullen er maanden tot een aantal jaren verblijven. Alle woorden die ik zou kunnen gebruik om het kamp te beschrijven- onmenselijk, hemeltergend, meedogenloosdoen geen recht aan hoe het er in werkelijkheid uitziet. De modderige paden; de lekkende tenten waar vaak meer dan 10 mensen in wonen; de gure wind die waait door de als deur dienstdoende lakens; de open riolen; de mensen die uren wachten in ‘the food-line’ in iets wat op een kooi lijkt. Het is een demoraliserende plek.

Onder deze omstandigheden werken wij, een groep artsen, verpleegkundigen, support crew en vertalers, tijdens de avonduren in een kliniek zodat er altijd medische hulp beschikbaar is voor de bewoners van het kamp. Ongeveer 100 patiënten bezoeken de kliniek iedere avond, vooral met huisartsgeneeskundige en psychiatrische problematiek. Het geeft kracht te beseffen dat een groep van, met name jonge, artsen en verpleegkundigen het belang inziet om de meest kwetsbare mensen van deze wereld te helpen. Hoewel we allemaal voor een relatief korte periode werkzaam zijn in het kamp, werken we als een goed geoliede machine. Zodra we om middernacht het kamp uitrijden, delen we onze frustraties over hoe weinig we deze mensen kunnen bieden, maar, ondanks alle beperkingen, zijn we flexibel, inventief en vinden we vaak manieren om onze zorg te verbeteren.  Ondanks onze inspanningen kunnen de omstandigheden van het kamp echter niet altijd verslagen worden: het beste beleid zou ‘ontslag’ uit Moria zijn, iets wat onmogelijk is.

Weer een dag in de kliniek: bij het vallen van de nacht worden de eerste patiënten met paniekaanvallen binnen gebracht. Vaak zijn het de jongeren die zonder ouders in het kamp verblijven. Een jongen uit Afghanistan deze keer- huilend, hyperventilerend. Ik ben niet ervaren in psychiatrie. Ik heb niet veel geleerd over de technieken om patiënten met angstaanvallen te benaderen, maar ik vertrouw op mijn communicatieve vaardigheden die ik me de afgelopen jaren eigen heb gemaakt. Ik vraag hem te focussen op zijn ademhaling en benadruk dat hij in de kliniek veilig is. Langzaam vullen flarden van zijn verhaal de ruimte. Ik hoor termen als ‘omcirkeld’, ‘Taliban’, ‘geslagen’. Ik zie de littekens op zijn hoofd en rug. Het grijpt me naar de keel. Na een uitgebreid gesprek verwijs ik hem naar de ‘stress relief’- en ‘mental health’ lessen die ook georganiseerd worden door Stichting Bootvluchteling. Ik ben opgelucht wanneer de volgende patiënt alleen maar komt voor zijn huiduitslag- wederom een geval van schurft.

In maart 2016 heeft de Europese Unie een deal gesloten met Turkije. Een deal met als doel de migratie over zee van Turkije naar de Griekse Eilanden een halt toe te roepen, door alle ‘irreguliere’ vluchtelingen terug te sturen naar Turkije. Of een vluchteling onder de noemer  ‘irregulier’ valt, zou met een individuele asielprocedure in Griekenland bepaald moeten worden. In ruil voor de opvang van de teruggestuurde migranten kreeg Turkije EU-geld en werden de onderhandelingen over toetreding van Turkije tot de EU hervat. Voor elke migrant die Turkije terugneemt, kwam de EU overeen om een Syrische vluchteling in een van de EU-landen te vestigen. Maar Griekenland zucht onder de enorme hoeveelheid vluchtelingen. Het asielproces is lang en stroperig en de mankracht en de juiste faciliteiten zijn niet beschikbaar. De hoeveelheid vluchtelingen die teruggebracht zijn naar Turkije is een fractie van wat van tevoren was berekend. De deal heeft ervoor gezorgd dat de grenzen van Griekenland dicht zijn gegaan en heeft Moria doen veranderen in een eindstation voor alle migranten die de Egeïsche zee oversteken. In de tussentijd, hoewel in minder grote aantallen dan ten tijde van het begin van de crisis, blijven de rubberbootjes aankomen. Tot dusver zijn in 2018 bijna 31.000 migranten op de Griekse eilanden gearriveerd.

Ik vind het moeilijk te omschrijven hoe ik me voel nu ik weer thuis ben en terugdenk aan Moria. De ene keer domineren woede en frustratie over het feit dat sommige politieke partijen pretenderen dat de EU-Turkije deal een succesvolle deal is. De andere keer voel ik me schuldig over het feit dat ik dat jonge echtpaar met hun 5 maanden oude tweeling, al hun bezittingen verloren op zee, moest terugsturen de kou in. Op andere momenten schaam ik me, dat ik me boos maak als er geen warm water uit de douche komt wanneer ik thuis ben terwijl er in Moria nergens warm water beschikbaar is. Én schaam ik me dat dit het Europa is waarin wij leven. Dan voel ik de uitzichtloosheid van dat 10-jarige meisje dat haar depressieve moeder naar de kliniek vergezelde. Ze is ruim een jaar niet naar school geweest. Als er geen actie ondernomen wordt, groeit hier een verloren generatie op.

Tegenover de pure wanhoop die vaak in de ogen van de vluchtelingen te lezen is, zijn er ook sprankjes hoop: de veerkracht van sommige vluchtelingen die proberen de leefomstandigheden in het kamp te verbeteren; de patiënte uit Kameroen die zich gesterkt voelt na het volgen van onze ‘mental health’ lessen; de hoeveelheid inspiratievolle mensen die werken voor de verschillende NGO’s op Lesbos; de hulp die we ontvangen van onze vertalers, zelf vluchtelingen, die niet alleen vertalen maar ook psychologische hulp bieden aan hun landgenoten; de vluchtelingen die de bus bij de ingang van het kamp instappen, weg van Moria, een stap dichter bij een menselijk leven ergens in Europa. Deze verhalen werken als lichtpuntjes in een zee van wanhoop.

De hierboven beschreven verhalen zijn slechts enkele verhalen. Er zijn er 7.000 meer te vertellen over de mensen die momenteel in Moria leven. Ze zijn allen op zoek naar een betere toekomst. Ik kan alleen maar hopen dat hun volgende thuis een betere is.

Tekst door: Manon Heldens
Foto: Bertina Kramer